درجه حفاظت IP چیست؟ راهنمای کامل IP65، IP66، IP67 و IP68 در تجهیزات صنعتی

در مشخصات فنی تجهیزات صنعتی، ابزار دقیق، سنسورها، ترانسمیترها، گیج‌ها، تابلوهای برق و تجهیزات الکترونیکی معمولاً عباراتی مثل IP65، IP66، IP67 یا IP68 دیده می‌شود.

خیلی‌ها تصور می‌کنند هرچه عدد IP بزرگ‌تر باشد، تجهیز حتماً بهتر و مقاوم‌تر است. اما این برداشت همیشه درست نیست.

درجه حفاظت IP نشان می‌دهد محفظه یک تجهیز تا چه اندازه در برابر ورود اجسام جامد، گردوغبار و آب محافظت شده است. بنابراین برای انتخاب درست IP باید شرایط واقعی محل نصب را در نظر گرفت، نه فقط بزرگ‌تر بودن عدد.

 

IP چیست؟

IP مخفف عبارت Ingress Protection است.

این عبارت به میزان حفاظت یک محفظه در برابر نفوذ عوامل خارجی اشاره دارد.

یک کد معمول IP به این شکل نوشته می‌شود:

IP67

دو رقم بعد از IP هرکدام معنی جداگانه‌ای دارند.

در IP67، عدد اول یعنی 6 میزان حفاظت در برابر اجسام جامد و گردوغبار را مشخص می‌کند.

عدد دوم یعنی 7 میزان حفاظت در برابر نفوذ آب را نشان می‌دهد.

بنابراین IP67 را نباید مثل یک عدد ساده «شصت‌وهفت» در نظر گرفت.

 

رقم اول IP چه چیزی را نشان می‌دهد؟

رقم اول به حفاظت در برابر ورود اجسام جامد و تماس با بخش‌های داخلی مربوط می‌شود.

درجه 0 یعنی هیچ سطح حفاظتی مشخصی اعلام نشده است.

درجه 1 مربوط به حفاظت در برابر اجسام نسبتاً بزرگ است.

درجه 2 حفاظت بیشتری ایجاد می‌کند و مانع ورود اجسامی مانند انگشت می‌شود.

درجه 3 برای اجسام کوچک‌تر در نظر گرفته می‌شود.

درجه 4 حفاظت در برابر ذرات و اجسام ریزتر را فراهم می‌کند.

درجه 5 به معنی حفاظت زیاد در برابر گردوغبار است. ممکن است مقدار بسیار محدودی گردوغبار وارد شود، اما نباید عملکرد تجهیز مختل شود.

درجه 6 بالاترین سطح رایج حفاظت در برابر گردوغبار است و اصطلاحاً Dust-tight نامیده می‌شود.

به همین دلیل IP65، IP66، IP67 و IP68 همگی از نظر گردوغبار در سطح 6 قرار دارند.

 

رقم دوم IP چه چیزی را نشان می‌دهد؟

رقم دوم مربوط به حفاظت در برابر آب است.

درجه 0 یعنی هیچ حفاظت مشخصی در برابر آب وجود ندارد.

درجه 1 برای چکه عمودی آب است.

درجه 2 برای چکه آب در شرایط زاویه‌دار تعریف می‌شود.

درجه 3 مربوط به پاشش آب است.

درجه 4 مربوط به پاشش آب از جهات مختلف است.

درجه 5 برای جت آب در نظر گرفته می‌شود.

درجه 6 برای جت قوی‌تر آب است.

درجه 7 مربوط به غوطه‌وری موقت در آب تحت شرایط مشخص آزمون است.

درجه 8 برای شرایط غوطه‌وری شدیدتر یا طولانی‌تر استفاده می‌شود که جزئیات دقیق آن باید توسط سازنده مشخص شود.

درجه 9 نیز برای شرایط خاص شست‌وشو با فشار و دمای بالاتر تعریف می‌شود.

 

IP65 چیست؟

در IP65 رقم اول 6 است.

یعنی محفظه در برابر ورود گردوغبار کاملاً محافظت شده است.

رقم دوم 5 است.

یعنی تجهیز در برابر جت آب مقاومت دارد.

IP65 برای بسیاری از تجهیزات صنعتی نصب‌شده در فضای باز، محیط‌های مرطوب، محیط‌های گردوغبارآلود و محل‌هایی که احتمال پاشش یا شست‌وشوی معمولی وجود دارد، مناسب است.

اما IP65 برای غوطه‌وری در آب طراحی نشده است.

 

IP66 چیست؟

در IP66 نیز رقم اول 6 است.

یعنی تجهیز کاملاً گردوغباربند است.

رقم دوم 6 نشان می‌دهد تجهیز در برابر جت قدرتمندتر آب مقاوم است.

بنابراین IP66 معمولاً در شرایطی استفاده می‌شود که شست‌وشوی شدیدتر، بارندگی شدید یا تماس با جریان قوی آب وجود دارد.

در بسیاری از صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، صنایع غذایی و خطوط فرآیندی، IP66 بسیار رایج است.

 

IP67 چیست؟

در IP67 رقم اول 6 است.

یعنی حفاظت کامل در برابر گردوغبار وجود دارد.

رقم دوم 7 به معنی حفاظت در برابر غوطه‌وری موقت در آب در شرایط مشخص آزمون است.

این نوع درجه حفاظت برای تجهیزاتی اهمیت دارد که ممکن است در اثر آب‌گرفتگی یا شرایط محیطی برای مدت کوتاهی داخل آب قرار بگیرند.

مثلاً تجهیزات نصب‌شده در حوضچه‌ها، چاه‌ها، نقاط مستعد سیلاب یا محل‌های کم‌ارتفاع ممکن است به IP67 نیاز داشته باشند.

 

آیا IP67 از IP66 بهتر است؟

نه لزوماً.

این یکی از مهم‌ترین نکات در انتخاب IP است.

IP66 و IP67 دو نوع شرایط متفاوت را پوشش می‌دهند.

IP66 به مقاومت در برابر جت قوی آب مربوط می‌شود.

IP67 به مقاومت در برابر غوطه‌وری موقت مربوط است.

بنابراین صرفاً چون عدد 7 از 6 بزرگ‌تر است، نمی‌توان گفت IP67 در همه شرایط از IP66 بهتر است.

اگر تجهیز در معرض شست‌وشوی شدید باشد، IP66 می‌تواند مناسب‌تر باشد.

اگر خطر غوطه‌وری موقت وجود داشته باشد، IP67 اهمیت بیشتری دارد.

به همین دلیل در بعضی تجهیزات عبارت IP66/IP67 دیده می‌شود.

یعنی تجهیز برای هر دو شرایط مورد ارزیابی قرار گرفته است.

 

IP68 چیست؟

IP68 نیز از نظر گردوغبار دارای درجه 6 است.

اما رقم دوم 8 مربوط به غوطه‌وری شدیدتر یا طولانی‌تر است.

نکته مهم این است که IP68 همیشه یک شرایط ثابت و یکسان ندارد.

عمق غوطه‌وری، مدت زمان و شرایط دقیق آزمون باید توسط سازنده مشخص شود.

بنابراین اگر تجهیزی IP68 باشد، بهتر است حتماً دیتاشیت آن بررسی شود.

مثلاً ممکن است یک تجهیز IP68 برای عمق یک متر مناسب باشد و محصول دیگری برای عمق بیشتر طراحی شده باشد.

 

تفاوت IP65 و IP66 چیست؟

تفاوت اصلی در شدت تماس با آب است.

IP65 برای جت آب معمولی طراحی شده است.

IP66 برای جت قوی‌تر آب مقاومت بیشتری دارد.

اگر تجهیز در محیطی نصب شده که فقط در معرض باران یا پاشش معمولی آب است، IP65 می‌تواند کافی باشد.

اما اگر شست‌وشوی صنعتی یا جریان قوی‌تر آب وجود داشته باشد، IP66 گزینه مناسب‌تری است.

 

تفاوت IP66 و IP67 چیست؟

IP66 برای جت قوی آب طراحی شده است.

IP67 برای غوطه‌وری موقت در آب.

پس این دو درجه برای دو سناریوی متفاوت هستند.

اگر دستگاه مرتب شسته می‌شود، IP66 مهم‌تر است.

اگر احتمال دارد موقتاً در آب فرو برود، IP67 اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

 

تفاوت IP67 و IP68 چیست؟

IP67 برای غوطه‌وری موقت در شرایط مشخص در نظر گرفته می‌شود.

IP68 برای شرایط غوطه‌وری طولانی‌تر یا سخت‌تر استفاده می‌شود.

با این حال شرایط دقیق IP68 باید توسط سازنده اعلام شود.

بنابراین فقط دیدن عبارت IP68 کافی نیست.

 

IP69 چیست؟

در بعضی تجهیزات صنعتی درجه IP69 نیز دیده می‌شود.

این درجه برای شرایط خاص شست‌وشوی پرفشار و دمای بالا کاربرد دارد.

در صنایع غذایی، ماشین‌آلات و تجهیزاتی که مرتب تحت Cleaning شدید قرار می‌گیرند، این درجه ممکن است اهمیت داشته باشد.

پس باز هم باید نوع محیط را در نظر گرفت.

 

علامت X در IP یعنی چه؟

گاهی با عباراتی مثل IPX7 یا IP6X روبه‌رو می‌شویم.

X به معنی صفر نیست.

بلکه یعنی در آن بخش از کد، درجه مشخصی اعلام نشده است.

مثلاً IPX7 یعنی حفاظت در برابر آب در سطح 7 اعلام شده، اما عددی برای بخش اجسام جامد ذکر نشده است.

IP6X یعنی حفاظت در برابر گردوغبار در سطح 6 اعلام شده، اما مشخصه‌ای برای آب در این کد وجود ندارد.

 

استاندارد IEC 60529 چیست؟

سیستم درجه‌بندی IP در استاندارد IEC 60529 تعریف شده است.

این استاندارد مشخص می‌کند که محفظه تجهیزات الکتریکی چه سطحی از حفاظت در برابر ورود اجسام جامد و آب ایجاد می‌کند.

شرایط آزمون هر درجه نیز بر اساس همین استاندارد تعیین می‌شود.

به همین دلیل IP یک عدد تبلیغاتی نیست.

بلکه باید نتیجه آزمون مشخص باشد.

 

IP تجهیزات ابزار دقیق باید چقدر باشد؟

هیچ جواب ثابت و واحدی برای همه تجهیزات وجود ندارد.

IP مناسب به محیط نصب بستگی دارد.

اگر یک ترانسمیتر داخل فضای خشک و کنترل‌شده نصب شود، ممکن است IP بالا ضرورتی نداشته باشد.

اگر همان ترانسمیتر در فضای باز پالایشگاه نصب شود، باید در برابر باران، رطوبت و گردوغبار مقاومت داشته باشد.

اگر تجهیز مرتباً با آب شسته شود، IP66 اهمیت پیدا می‌کند.

اگر احتمال غوطه‌وری موقت وجود داشته باشد، IP67 مناسب‌تر است.

اگر سنسور دائماً داخل آب نصب شود، ممکن است IP68 موردنیاز باشد.

 

IP مناسب فضای باز

در فضای باز معمولاً باید باران، گردوغبار، رطوبت و شست‌وشو بررسی شود.

در بسیاری از کاربردهای صنعتی IP65 یا IP66 رایج است.

اما انتخاب نهایی باید با توجه به شدت بارش، محل نصب، روش شست‌وشو و مشخصات سازنده انجام شود.

 

IP مناسب محیط‌های گردوغبارآلود

در محیط‌هایی مثل معدن، سیمان، سیلو، خطوط پودر و کارخانه‌های فرآوری، گردوغبار اهمیت زیادی دارد.

در چنین محیط‌هایی رقم اول 6 معمولاً بسیار مطلوب است.

یعنی تجهیز Dust-tight باشد.

 

IP مناسب برای شست‌وشوی صنعتی

اگر تجهیز مرتباً با آب شسته می‌شود، باید شدت شست‌وشو بررسی شود.

برای جت آب معمولی IP65 می‌تواند مناسب باشد.

برای جت قوی‌تر آب معمولاً IP66 انتخاب بهتری است.

اگر شست‌وشو با فشار خیلی بالا یا آب داغ انجام شود، باید درجات بالاتر یا شرایط ویژه بررسی شوند.

 

IP مناسب برای غوطه‌وری

اگر احتمال غوطه‌وری موقت وجود دارد، IP67 می‌تواند مناسب باشد.

اگر تجهیز قرار است مدت بیشتری یا در عمق بیشتری زیر آب قرار بگیرد، IP68 باید بررسی شود.

باز هم شرایط دقیق IP68 را باید از دیتاشیت سازنده دید.

 

تفاوت IP Rating و Ex چیست؟

IP و Ex دو مفهوم کاملاً متفاوت هستند.

IP درباره حفاظت در برابر گردوغبار و آب است.

Ex درباره ایمنی تجهیزات در محیط‌های مستعد انفجار است.

بنابراین یک تجهیز ممکن است همزمان مثلاً:

Ex d

و

IP66

باشد.

در این حالت Ex نوع حفاظت در برابر خطر انفجار را نشان می‌دهد و IP میزان حفاظت محفظه در برابر عوامل محیطی را مشخص می‌کند.

 

تفاوت IP و NEMA چیست؟

IP بر اساس استاندارد IEC تعریف می‌شود.

NEMA سیستم دیگری برای طبقه‌بندی محفظه‌ها است که بیشتر در آمریکای شمالی استفاده می‌شود.

این دو سیستم دقیقاً معادل یکدیگر نیستند.

بنابراین نباید بدون بررسی، یک NEMA Type را مستقیم معادل یک IP در نظر گرفت.

 

آیا IP بالاتر همیشه بهتر است؟

نه.

IP بالاتر فقط وقتی مفید است که با شرایط واقعی محل نصب سازگار باشد.

اگر تجهیز در یک محیط خشک داخلی کار می‌کند، درجه بسیار بالا ممکن است هیچ مزیت خاصی ایجاد نکند.

اما اگر احتمال آب‌گرفتگی وجود دارد، IP پایین می‌تواند خطرناک باشد.

بهترین انتخاب، بالاترین عدد نیست.

بهترین انتخاب، IP مناسب برای شرایط واقعی پروژه است.

 

نقش Cable Gland در درجه IP

یکی از نکات خیلی مهم در تجهیزات صنعتی، گلند کابل است.

ممکن است خود تجهیز IP67 باشد، اما اگر Cable Gland مناسب استفاده نشود، کل سیستم دیگر آن درجه حفاظت را تأمین نکند.

بنابراین گلند کابل، درپوش ورودی، واشر، O-ring و نحوه بستن اتصالات اهمیت زیادی دارند.

 

آیا بعد از باز کردن دستگاه، IP حفظ می‌شود؟

اگر دستگاه دقیقاً طبق دستورالعمل سازنده دوباره بسته شود، درجه حفاظت باید حفظ شود.

اما اگر واشر آسیب ببیند، O-ring خراب شود، درپوش درست بسته نشود یا گلند نامناسب استفاده شود، ممکن است IP واقعی تجهیز کاهش پیدا کند.

 

چگونه IP مناسب انتخاب کنیم؟

قبل از انتخاب تجهیز، این موارد را بررسی کنید:

آیا تجهیز داخل ساختمان نصب می‌شود یا فضای باز؟

آیا در معرض باران قرار دارد؟

آیا محیط گردوغبارآلود است؟

آیا تجهیزات با آب شسته می‌شوند؟

فشار آب چقدر است؟

آیا احتمال آب‌گرفتگی وجود دارد؟

آیا تجهیز ممکن است داخل آب فرو برود؟

آیا غوطه‌وری کوتاه‌مدت است یا بلندمدت؟

آیا محیط خورنده است؟

آیا استاندارد پروژه یک IP مشخص الزام کرده است؟

آیا Cable Gland و اتصالات هم همان درجه حفاظت را دارند؟

بعد از پاسخ به این سوال‌ها می‌توان IP مناسب را انتخاب کرد.

 

چند مثال کاربردی

یک Pressure Transmitter نصب‌شده در فضای باز ممکن است با IP65 یا IP66 مناسب باشد.

یک تجهیز در محیط شست‌وشوی شدید ممکن است به IP66 نیاز داشته باشد.

یک تجهیز در نقطه‌ای که خطر آب‌گرفتگی دارد ممکن است IP67 بخواهد.

یک Submersible Level Transmitter که دائماً داخل آب است ممکن است به IP68 نیاز داشته باشد.

 

اشتباهات رایج درباره IP

یکی از رایج‌ترین اشتباهات این است که فکر کنیم عدد بزرگ‌تر همیشه بهتر است.

اشتباه دیگر این است که تصور کنیم IP67 به‌طور خودکار شامل تمام ویژگی‌های IP66 است.

اشتباه سوم این است که فقط IP بدنه تجهیز را بررسی کنیم و گلند کابل، واشر و نحوه نصب را نادیده بگیریم.

اشتباه چهارم این است که IP را با Ex اشتباه بگیریم.

این دو مفهوم کاملاً مستقل هستند.

 

جمع‌بندی

درجه حفاظت IP یکی از مهم‌ترین مشخصات فنی تجهیزات ابزار دقیق و الکتریکی است.

رقم اول IP میزان حفاظت در برابر اجسام جامد و گردوغبار را نشان می‌دهد.

رقم دوم میزان حفاظت در برابر آب را مشخص می‌کند.

IP65 برای گردوغبار و جت آب مناسب است.

IP66 برای جت قوی‌تر آب کاربرد دارد.

IP67 برای غوطه‌وری موقت تعریف شده است.

IP68 برای شرایط غوطه‌وری شدیدتر یا طولانی‌تر استفاده می‌شود.

بنابراین هنگام انتخاب تجهیزات صنعتی نباید فقط به بزرگ‌تر بودن عدد IP نگاه کرد.